We spreken vaak over zelfbeheersing alsof het iets mentaals is. Alsof je jezelf gewoon moet toespreken: rustig blijven, niet overreageren, professioneel blijven, tot tien tellen. Maar zelfbeheersing gebeurt niet in het hoofd alleen, wel eerst en vooral in het lichaam door zelfregulatie.
Zelfregulatie?
Zelfregulatie is het vermogen van het lichaam om zijn eigen spanning, activatie en rust te sturen, ook in situaties die instinctief als onveilig of bedreigend worden ervaren. Dat vermogen is geen vast gegeven. Het kan worden getraind.
Biogedragswetenschappelijk onderzoek laat zien dat een lichaam dat uit balans is, zichzelf opnieuw kan reguleren en dat dit proces sterk wordt beïnvloed door interactie met anderen. Met andere woorden: we reguleren onszelf, maar nooit volledig alleen.
Tegen ons instinct in
Een krijgskunst-context is per definitie onveilig en activeert primaire verdedigingsreacties: verstarren, vechten of vluchten. Wat aikido als krijgskunst bijzonder maakt, is dat beoefenaars niet reageren vanuit pure verdediging, wel vanuit verbinding. Voor de kenners: vanuit de principes van musubi en awase.
Dat is geen toeval en geen persoonlijkheidskenmerk. Het is het resultaat van expliciete en impliciete training waarbij we leren om te reageren tegen ons instinct.
Expliciet leren aikidoka werken met:
ademhaling
houding
mobilisatie en ontspanning
Impliciet trainen ze zelfregulatie door:
bewegingen te leren en te herhalen
interacties te modelleren
timing, afstand en contact te verfijnen
Zo leert het lichaam om geactiveerd te blijven zonder te escaleren.
 |
| Zelfregulatie via tatami-ademen |
Zelfregulatie stuurt veiligheid
Een belangrijk doel van zelfregulatie in aikido is het uitzenden van veiligheidssignalen. Wanneer iemand erin slaagt om rustig, gegrond en sociaal beschikbaar te blijven, verandert de hele interactie. Soms zelfs zó sterk dat een aanval niet wordt doorgezet.
Vanuit biologisch perspectief is dat logisch: als de andere weinig signalen van dreiging waarneemt, kan diens lichaam beslissen dat verdere escalatie niet nodig is. De interactie krijgt dan een kort leven, of kantelt naar een andere uitkomst.
In aikidocommunicatie wordt dat een nobele uitkomst genoemd: een resultaat waarin respect, proportionaliteit en relationele ecologie bewaard blijven. Welke vorm de interactie ook aanneemt, het is uiteindelijk onze biologie die mee bepaalt hoe ze afloopt.
Zelf- en coregulatie versterken elkaar
Zelfregulatie staat nooit los van anderen. In aikido bouwen verbindingsstrategieën bewust voort op coregulatie: het elkaar helpen reguleren via beweging, aandacht en contact.
Die — vaak zachte — kracht werkt in twee richtingen:
coregulatie versterkt zelfregulatie
betere zelfregulatie maakt coregulatie mogelijk
Dat wederzijdse proces bevordert sociaal gedrag, rust en samenwerking, zowel op de mat als daarbuiten.
Relevant voor leren en communiceren
Wanneer leren louter cognitief of mentaal blijft, is de transfer naar de praktijk beperkt. Wanneer het lichaam mee leert, gebeurt er iets anders. Somatisch leren, leren via houding, beweging en ademhaling, vergroot lichaamsbewustzijn en bevordert:
kalmte
minder angst
meer aandacht
Dat heeft directe gevolgen voor gedrag, creativiteit en empathie. Het helpt om in onze kern en dicht bij onze optimale zelf te blijven, ook wanneer iemand of een situatie ons uitdaagt. In complexe, interculturele of gespannen contexten blijkt dat bijzonder waardevol.
Belichaamde training — zoals met aikido — maakt interactie begrijpelijk via de kunst van zelfregulatie die te leren is via eenvoudige fysieke oefeningen, aangepast aan de deelnemers.
Tot slot
Zelfregulatie is geen individuele truc en geen pure mentale discipline, het is een lichamelijk leerproces, ingebed in individuele training en in interactie.
Voor begeleiders, trainers en professionals opent zelfregulatie concrete mogelijkheden. Wie met deze inzichten wil werken, doet dat best zorgvuldig en onderbouwd.
Referenties
De Baets, G. A., & Van Praet, E. (2024). Aikido’s self-regulation and co-regulation: A promising embodied pedagogy for intercultural communication training. Sport in Society, 27(7), 1094-1117. https://doi.org/10.1080/17430437.2023.2286018De Baets, G. A., Plevoets, K., Decock, S., & Van Praet, E. (2025). The Potential of Aikido in Intercultural Business Communication Training: A Mixed-Methods Analysis of Embodied Pedagogy. Journal of Experiential Education, 0(0). https://doi.org/10.1177/10538259251397872
Auteur
Greet Angèle DE BAETS
Communicatiedoctor
Comments